Tống Giang biến đi đâu trong lịch sử?

Khi nghiên cứu về nhóm Tống Giang để phục vụ cho truyện của mình, tôi tiện tay đào sâu thêm một chút về 108 anh hùng Lương Sơn. Và càng đào càng thấy một chuyện khá thú vị:

Lịch sử về Tống Giang khác Thủy Hử rất xa.

Thậm chí, có một câu hỏi mà chính sử để lại gần như một khoảng trống:

Sau khi Tống Giang đầu hàng, ông ta biến đi đâu?

Thử xếp lại những mảnh tư liệu còn sót lại:

• Tống Giang trong chính sử chỉ có 36 người, không phải 108.

• Nhóm này đủ mạnh để quân triều đình hàng vạn người cũng không dám đối đầu trực diện.

• Năm 1121, Tống Giang đầu hàng Trương Thúc Dạ.

• Sau đó có nhiều dấu vết cho thấy Tống Giang được triều đình sử dụng để đánh Phương Lạp.

• Rồi ông ta bị bắt một lần nữa và từ đó biến mất khỏi chính sử.

• Điều đáng chú ý: ít nhất một người được sử ghi rõ là “người của Tống Giang” vẫn tiếp tục hoạt động nhiều năm sau đó.

1. Tống Giang lịch sử không có 108 người. Nhóm cốt lõi chỉ là 36 người

Đây có lẽ là điểm đầu tiên cần sửa lại nếu nhìn từ Thủy Hử. Trong 《Tống sử》, Hầu Mông từng dâng sớ nói: “宋江以三十六人横行齐魏，官军数万，无敢抗者。” Đại ý: Tống Giang chỉ huy 36 người tung hoành vùng Tề, Ngụy; quân quan hàng vạn người mà không ai dám đối đầu.

Đây là một nguồn rất quan trọng vì ghi lại thông tin về Tống Giang từ một tư liệu gần thời sự kiện.

Chú ý chữ “三十六人” - 36 người. Không phải 108.

Con số 108 là sản phẩm của quá trình phát triển truyền thuyết về Lương Sơn về sau. Nghiên cứu khảo chứng về Tống Giang cũng chỉ ra rằng chính sử chỉ xác nhận con số 36, không hề cho danh sách tên của 36 người này. Những danh sách quen thuộc về sau mới xuất hiện trong 《宣和遗事》, bài tán của Cung Thánh Dữ và cuối cùng được “Thủy Hử”phát triển thành 108 người.

Thậm chí các danh sách 36 người của những văn bản cổ này còn không giống nhau hoàn toàn.

Có bản có 晁盖, có bản không; có bản có Tống Giang trong 36 người, có bản lại để Tống Giang đứng ngoài 36 người; tên và biệt hiệu cũng thay đổi.

Nói cách khác: 36 người là lớp truyền thuyết cổ rất sớm. 108 người là lớp văn học phát triển về sau. Và ngay cả 36 cái tên chúng ta quen thuộc ngày nay cũng không thể coi là danh sách lịch sử.

Nhóm 36 người này thực sự rất mạnh

Hầu Mông viết rằng: “官军数万，无敢抗者” - Tức: quân chính quy hàng vạn người nhưng không dám đối đầu. Tống sử còn nói: Tống Giang hoạt động rộng, “转略十郡” - chuyển qua cướp phá tới mười quận.

Điểm rất thú vị là có một tư liệu của Cung Khai (龚开), người đời Nam Tống, viết về Tống Giang và 36 người. Ông nói mình thời trẻ từng “壮其人” — đại ý là khâm phục/đánh giá cao con người ấy — và sau khi đọc được tư liệu về Hầu Mông mới biết nhóm Tống Giang thực sự có tiếng tăm đương thời.

Thậm chí Hầu Mông khi đề nghị triều đình chiêu an cũng không mô tả Tống Giang như một đám giặc cỏ tầm thường. Ông nói:

“其材必过人，不若赦江，使讨方腊，以此自赎。”

Tức là “tài của hắn hẳn hơn người, chi bằng tha cho hắn, cho đi đánh Phương Lạp để tự chuộc tội.”

Còn Cung Khai thì có một câu rất đáng chú ý:

“盖其本拨矣，将使一归于正，义勇不相戾，此诗人忠厚之心也。”

Có thể hiểu đại ý là muốn đưa cái gốc vốn đã lệch ấy trở về chính đạo; cái “nghĩa dũng” của họ không phải hoàn toàn trái với chính nghĩa.

Nhưng phải cân bằng lại: họ không phải “hiệp khách” theo nghĩa không làm điều xấu. Chính sử vẫn ghi họ cướp phá, và Tống sử dùng những chữ như “寇”, “盗”, “转略十郡”; họ là một lực lượng vũ trang ngoài vòng kiểm soát nhà nước.

Và điều này làm nhân vật Tống Giang lịch sử thú vị hơn Tống Giang trong Thủy Hử ở một điểm: ta không biết ông ta thực sự là người tốt hay xấu.

Chính sử chỉ cho ta thấy một thủ lĩnh rất có năng lực, có sức hút với người khác, có một nhóm 36 người trung thành, nhưng đồng thời cũng là một lực lượng vũ trang cướp phá và chống lại chính quyền. Nó rất giống kiểu nhân vật mà người dân có thể gọi là “hảo hán”, còn quan phủ gọi là “thảo khấu”.

Chính khoảng cách giữa hai cách gọi ấy có lẽ là hạt nhân ban đầu để Tống Giang biến thành huyền thoại Lương Sơn.

2. Tống Giang cuối cùng bị Trương Thúc Dạ đánh bại

Đây là đoạn chắc chắn nhất trong toàn bộ hồ sơ.

Sau khi hoạt động ở vùng Kinh Đông, Tống Giang tiến về Hải Châu. Trương Thúc Dạ lúc đó được giao cai quản Hải Châu.

Ông cho người theo dõi hướng đi của Tống Giang, sau đó tuyển khoảng 1.000 quân tinh nhuệ làm lực lượng phục kích.

Tống Giang cướp được hơn mười chiến thuyền. Trương Thúc Dạ cho quân nhẹ ra khiêu chiến, đồng thời giấu quân tinh nhuệ bên bờ biển. Đợi quân Tống Giang tập trung, quân Tống đốt thuyền.

Quân Tống Giang mất đường rút. Trương Thúc Dạ đánh thẳng vào.

Sử chép: “擒其副贼，江乃降。” - Tức: Bắt được phó tướng của Tống Giang, Tống Giang bèn đầu hàng.

Vậy chuyện Tống Giang đầu hàng Trương Thúc Dạ không phải truyền thuyết. Nó là sự kiện lịch sử khá chắc chắn.

3. Nhưng sau khi đầu hàng thì chuyện bắt đầu trở nên rất kỳ lạ

Trước khi Tống Giang bị đánh bại, Hầu Mông từng đề nghị một kế: Tha cho Tống Giang, rồi sai ông ta đi đánh Phương Lạp để chuộc tội.

Điều đáng chú ý là triều đình thực sự có chủ trương chiêu an. Và có một tư liệu rất thú vị của Lý Nhược Thủy: “大书黄纸飞敕来，三十六人同拜爵。” Đại ý: Chiếu thư viết trên giấy vàng bay xuống, 36 người cùng nhau nhận tước.

Điều này cho thấy câu chuyện Tống Giang và 36 người được triều đình thu dụng sau khi đầu hàng có nền tảng khá gần thời đại, chứ không phải hoàn toàn do tiểu thuyết Minh dựng lên.

4. Vậy Tống Giang có đánh Phương Lạp không?

Đây mới là đoạn thú vị nhất.

Trong Thủy Hử, chuyện này quá quen thuộc: Chiêu an → Tống Giang dẫn quân đánh Phương Lạp.

Nhưng nếu chỉ đọc một bộ chính sử thì câu chuyện không đơn giản như vậy. Có những nguồn lịch sử khác nhau ghi một 宋江 xuất hiện trong chiến dịch Phương Lạp.

Một nguồn ghi khi quân triều đình vây đánh Bàng Nguyên động, Vương Hoán chỉ huy các tướng trong đó có: 宋江 - Tức Tống Giang.

Một nguồn khác ghi: “辛兴宗与宋江破贼上苑洞” - Nghĩa là: Tân Hưng Tông và Tống Giang đánh phá quân địch tại Thượng Uyển động.

Những ghi chép này được các công trình khảo chứng về Tống Giang đối chiếu từ 《三朝北盟会编》, 《皇宋十朝纲要》 và 《续资治通鉴长编纪事本末》.

Đáng chú ý là đây không phải chỉ một lần cái tên “宋江” xuất hiện.

Vì vậy, khả năng Tống Giang lịch sử thực sự được chiêu an rồi tham gia chiến dịch đánh Phương Lạp có cơ sở khá mạnh.

5. Còn chuyện Tống Giang đánh Vương Khánh?

Không. Ít nhất là không có cơ sở lịch sử đáng tin để nói như vậy. Vương Khánh là nhân vật thuộc hệ thống truyền thuyết và tiểu thuyết phát triển về sau.

Các nghiên cứu khảo chứng về Tống Giang chỉ ra rất rõ: Những chuyện bình Điền Hổ, đánh Vương Khánh trong các bản Thủy Hử về sau không có nền tảng tương ứng trong những tư liệu lịch sử về Tống Giang.

Đây được xem là phần được văn nhân đời Minh bổ sung vào câu chuyện.

Nói ngắn gọn: Phương Lạp: có nền tảng lịch sử. Vương Khánh: thuộc văn học. Điền Hổ: cũng thuộc văn học.

Vì thế nếu viết một phiên bản Tống Giang gần lịch sử, đoạn: Tống Giang → đánh Vương Khánh → đánh Phương Lạp nên bỏ.

6. Nhưng lịch sử tự mâu thuẫn

Có một nguồn là 《东都事略》 ghi: “五月丙申，宋江就擒。” Tức: Tháng 5 năm 1121, Tống Giang bị bắt.

Vấn đề là một số tư liệu khác lại ghi Tống Giang tiếp tục tham gia đánh tàn quân Phương Lạp vào tháng 6. Nếu cùng là một người thì rất khó giải thích: tháng 5: bị bắt nhưng tháng 6: lại đang đánh giặc.

Từ đây mới xuất hiện giả thuyết: Có hai Tống Giang. Một người là thủ lĩnh giặc. Một người là tướng trong quân triều đình. Giả thuyết này từng được một số học giả sử dụng để giải thích mâu thuẫn của các nguồn.

Nhưng tôi thấy chưa nên vội kết luận như vậy.

Bởi vì 《东都事略》 bản thân còn có những vấn đề về truyền bản ở đoạn này, và câu “宋江就擒” cũng không được 《Tống sử》 sử dụng theo cách tương tự.

Vì vậy hiện tại có ít nhất hai cách hiểu: Một: có hai người tên Tống Giang. Hai: chính Tống Giang thủ lĩnh sau khi đầu hàng được đưa vào quân triều đình, tham chiến Phương Lạp; mốc “tháng 5 bị bắt” của 《东都事略》 có vấn đề. Tôi nghiêng về khả năng một Tống Giang hơn.

7. Mộ chí Chiết Khả Tồn - mảnh ghép đáng giá nhất

Chiết Khả Tồn là một tướng tham gia chiến dịch Phương Lạp. Mộ chí của ông ghi:

“腊贼就擒……班师过国门，奉御笔捕草寇宋江。不逾月，继获。”

Đại ý: Sau khi bắt được Phương Lạp, ông được thăng chức. Khi khải hoàn đi qua kinh thành, nhận ngự bút sai bắt “thảo khấu Tống Giang”. Chưa đầy một tháng sau thì bắt được Tống Giang.

Đây là một tư liệu cực kỳ quan trọng, bởi nó cho chúng ta biết một điều mà chính sử không nói rõ: Tống Giang cuối cùng thực sự bị triều đình bắt. Và điều đặc biệt là mộ chí không gọi ông là một viên tướng triều đình nữa. Nó gọi: “草寇宋江” - thảo khấu Tống Giang.

Tức tại thời điểm bị bắt, ông đã trở lại vị thế của một kẻ bị triều đình truy bắt.

Điều này đặt ra một câu hỏi lớn.

Nếu đúng là cùng một Tống Giang, thì câu chuyện có thể là: Giặc → đầu hàng → được chiêu an → được phong tước → tham gia đánh Phương Lạp → sau đó lại trở thành “thảo khấu” → bị triều đình bắt.

Tại sao?

Không ai biết chắc. Có thể ông tái phản. Có thể sau khi dùng xong lực lượng này, triều đình quyết định giải quyết luôn các thủ lĩnh cũ. Cũng có thể giữa hai giai đoạn đã xảy ra một biến cố mà sử liệu thất truyền.

Nhưng đây mới chính là khoảng trống lớn nhất trong cuộc đời Tống Giang.

8. Sau khi bị bắt, Tống Giang biến đi đâu?

Đây là câu hỏi khiến tôi bắt đầu đào câu chuyện này. Và câu trả lời thành thật nhất là:

Không biết!

Không có một nguồn chắc chắn nào còn lại nói:

• Tống Giang bị xử tử;

• Tống Giang bị lưu đày;

• Tống Giang chết trong ngục;

• Tống Giang được phong quan;

• Tống Giang chết tự nhiên;

• hay ông trốn thoát.

Mộ chí chỉ nói:

“不逾月，继获” - chưa đầy tháng thì bắt được.

Sau đó, hồ sơ gần như im lặng.

Cái kết nổi tiếng trong Thủy Hử - Tống Giang được ban rượu độc, rồi gọi Lý Quỳ về chết cùng - không có chứng cứ tương ứng trong chính sử. Nó là một kết thúc văn học rất hoàn chỉnh được xây dựng trên chính khoảng trống mà lịch sử để lại.

9. “Đám Lương Sơn” không biến mất cùng Tống Giang

Đây là chỗ tôi thấy lịch sử thực sự khác Thủy Hử.

Có một nhân vật tên Sử Bân (史斌) xuất hiện trong sử Nam Tống.

《建炎以来系年要录》 ghi rất rõ: “斌本宋江之党。” Tức: “Sử Bân vốn là bộ đảng của Tống Giang.”

Sau khi Bắc Tống sụp đổ năm 1127, Sử Bân lại nổi lên, chiếm Hưng Châu và tự xưng đế. Sau đó ông bị Ngô Giới đánh bại và giết.

Như vậy ít nhất một người được sử liệu xác nhận là thuộc phe Tống Giang đã sống sót qua biến cố 1121 và tái xuất nhiều năm sau.

Điều này cực kỳ quan trọng. Nó cho thấy: Không có chuyện toàn bộ “đám Tống Giang” chết hoặc biến mất cùng một lúc.

Có vẻ lực lượng ấy đã tan ra thành nhiều nhánh. Một số được thu dụng. Một số giải tán. Một số tiếp tục làm giặc. Một số có thể quay trở lại khi Bắc Tống sụp đổ.

10. Lương Sơn Bạc cũng không biến mất

Sau Tống Giang, khu vực Lương Sơn vẫn tiếp tục xuất hiện các lực lượng thủy tặc.

Đầu Nam Tống có Trương Vinh (张荣). Nguồn ghi ông: “梁山泊渔人也” - một ngư dân ở Lương Sơn Bạc.

Sau đó ông tập hợp vài trăm thủy quân, thường xuyên đánh quân Kim. Triều đình lại làm điều quen thuộc: chiêu an → phong quan → sử dụng quân đội ấy. Lực lượng của Trương Vinh về sau còn phát triển lên hơn một vạn người.

Đây là một ví dụ lịch sử rất rõ cho thấy: Lương Sơn Bạc thực sự có khả năng trở thành căn cứ cho các lực lượng vũ trang địa phương.

Không cần tới 108 anh hùng. Chỉ cần có: đầm lầy + thủy quân + chiến tranh + chính quyền suy yếu, là một “Lương Sơn” có thể xuất hiện.

11. Câu chuyện 500 người bị Cai Cư Hậu giết

《夷坚志》 kể rằng khi Cai Cư Hậu cai trị Duyện Châu, có: “梁山濼贼五百人受降，既而悉诛之。” - Tức: 500 giặc Lương Sơn Bạc đầu hàng, sau đó bị giết sạch.

Nhưng nguồn không nói đó là Tống Giang và 36 người.

Hơn nữa, sự kiện này được đặt vào khoảng sau thời điểm Tống Giang đã biến mất khỏi hồ sơ. Vì vậy không thể nói: “Tống Giang bị Cai Cư Hậu giết cùng 500 người.”

Điều có thể nói là: Các nhóm vũ trang mang danh “giặc Lương Sơn Bạc” vẫn tiếp tục tồn tại sau thời Tống Giang. Và một trong những nhóm đó đã có số phận rất bi thảm.

12. Lịch sử thực sự nói gì về “108 anh hùng”?

Có lẽ câu trả lời thú vị nhất là: 108 người của Thủy Hử không phải một đội quân lịch sử có hồ sơ đầy đủ. Nó là kết quả của nhiều lớp truyền thuyết.

Lớp sớm: Tống Giang + khoảng 36 đầu lĩnh. Sau đó dân gian thêm dần nhân vật.

Các câu chuyện về những thủ lĩnh khác nhau được nhập vào cùng một Lương Sơn.

Đến 《宣和遗事》 đã có câu chuyện 36 người. Đến các vở tạp kịch đời Nguyên, hệ thống nhân vật tiếp tục mở rộng. Cuối cùng 《水浒传》 biến nó thành: 108 người.

Nghiên cứu khảo chứng về Tống Giang cũng chỉ ra rõ rằng lớp “36 người” và lớp “108 người” là hai tầng truyền thuyết khác nhau.

Vì thế, nếu dựng lại Tống Giang lịch sử, câu chuyện có thể chỉ còn thế này:

Khoảng 1120–1121: Tống Giang trở thành thủ lĩnh một lực lượng vũ trang mạnh ở vùng Kinh Đông.

Đầu 1121: Triều đình nhiều lần không giải quyết được ông. Hầu Mông đề nghị chiêu an và dùng chính lực lượng này đánh Phương Lạp.

1121: Trương Thúc Dạ đánh bại Tống Giang ở Hải Châu. Tống Giang đầu hàng.

Sau đó, có bằng chứng cho thấy 36 người được phong tước. Tống Giang có khả năng được đưa vào quân triều đình.

1121: Một Tống Giang xuất hiện trong chiến dịch đánh Phương Lạp. Khả năng cao đây chính là Tống Giang thủ lĩnh.

Sau chiến dịch, mộ chí Chiết Khả Tồn cho biết: triều đình ra lệnh bắt “thảo khấu Tống Giang”. Chưa đầy một tháng, Tống Giang bị bắt.

Sau đó: Không còn biết chắc chuyện gì xảy ra.

13. “Sự mất tích” kỳ lạ của Tống Giang

Nếu nhìn Thủy Hử, ta tưởng mình biết rất rõ cuộc đời ông: Lương Sơn → chiêu an → đánh Phương Lạp → làm quan → uống rượu độc → chết.

Nhưng nếu bỏ tiểu thuyết ra và chỉ giữ lại những mảnh lịch sử có cơ sở: Tống Giang nổi lên → tung hoành → bị Trương Thúc Dạ đánh bại → đầu hàng → có khả năng được chiêu an và phong tước → tham gia đánh Phương Lạp → sau đó lại bị triều đình truy bắt → bị bắt → biến mất khỏi hồ sơ.

Không có cái chết được ghi lại. Không có mộ. Không có bản án còn lại. Không có lời cuối. Không có Lý Quỳ chết theo. Không có 108 người lần lượt hy sinh. Chỉ có một dòng rất ngắn:

“不逾月，继获。”

“Chưa đầy một tháng sau thì bắt được.”

Rồi hết!

Thủy Hử kể một huyền thoại về 108 hảo hán. Lịch sử chỉ để lại một thủ lĩnh có thật, 36 đầu lĩnh, một lần đầu hàng, một chiến dịch Phương Lạp, một lần bị bắt - và một khoảng trắng kéo dài gần một nghìn năm về số phận cuối cùng của ông.

Có lẽ chính khoảng trắng đó mới là phần hấp dẫn nhất của câu chuyện Tống Giang.