Phàm là người cầm bút, một tác giả chuyên nghiệp, bán chuyên hay chỉ đơn giản là một kẻ nghiệp dư viết cho vui, thì ít nhiều đều mong cầu độc giả. Ban đầu là mong có người đọc, sau đó là mong có người tương tác, rồi mong một vài bình luận, một lời góp ý hay một người ở lại đọc đến cuối. Nếu may mắn hơn nữa, đó có thể là một sự ủng hộ, một khoản tài trợ hay đơn giản là lời nhắn từ một độc giả rằng mình thích câu chuyện này. Đến lúc ấy, tác giả gần như đã vô tình bước vào một sân chơi mà quyền lực không còn hoàn toàn nằm trong tay mình nữa, bởi quyền lực ấy nay đã thuộc về cộng đồng.
Nhưng hôm nay, tôi không muốn bàn về tác giả mà muốn bàn về độc giả. Độc giả vốn cũng có rất nhiều kiểu: có người lặng im theo dõi từ đầu đến cuối chẳng bao giờ để lại một dòng bình luận, có người đọc vài chương thấy không hợp rồi lặng lẽ rời đi. Lại có những người đọc kỹ hơn, nhận ra một đoạn chưa ổn, một nhân vật chưa hợp lý hay một nhịp truyện đang chùng xuống, rồi họ góp ý thẳng thắn để người viết có cơ hội sửa. Với những độc giả như thế, tôi luôn nghĩ người cầm bút nên giữ một chút cầu thị, dù cái tôi có đôi lúc bị thương tổn hay trong đầu từng bật ra những câu đáp trả đầy tự ái.
Sau tất cả, hãy bình tĩnh tiếp nhận, sàng lọc và sửa chữa nếu thấy đúng. Viết, suy cho cùng, cũng giống như mài một viên ngọc: có lúc phải chấp nhận bị cứa, có lúc phải thừa nhận một phần mình từng rất thích hóa ra chưa đủ tốt, và có lúc phải tự tay đập bỏ thứ mình đã mất hàng tháng trời tạo ra. Đau đấy, xước đấy, nhưng nếu viên ngọc thực sự có giá trị thì sau mỗi lần mài, nó sẽ càng trở nên sáng hơn. Điều này hoàn toàn đúng trong thời đại hôm nay, khi công cụ và phương thức sáng tác có thể thay đổi từ bàn phím sang câu lệnh, nhưng tinh thần cầu thị thì không bao giờ nên biến mất.
Tuy nhiên, có một kiểu “độc giả” khác khiến tôi không còn nghĩ câu chuyện đơn giản là vấn đề góp ý hay phê bình nữa. Họ tự xưng là độc giả, nhưng thứ họ quan tâm đôi khi chẳng còn nằm trong tác phẩm mà là việc bình phẩm chuyện ngoài lề và đào bới những thứ không liên quan. Họ cố tình dùng lời lẽ khiêu khích, đẩy cuộc trò chuyện từ phê bình tác phẩm sang công kích con người rồi chực chờ phản ứng. Chỉ cần một câu trả lời nóng giận hay một khoảnh khắc tác giả mất bình tĩnh, họ sẽ chụp màn hình để đem đi bóc phốt, kéo người khác vào và biến một tranh luận nhỏ thành cuộc săn đuổi tập thể.
Nếu mục tiêu đã không còn là trao đổi về tác phẩm mà là tìm cách khiến một con người mất danh dự, mất cộng đồng, thậm chí ảnh hưởng đến kế sinh nhai của họ, thì chúng ta đã bước sang một phạm vi hoàn toàn khác. Đọc tác phẩm của một người không đồng nghĩa với việc bạn sở hữu người đó, việc bỏ tiền mua sách không biến tác giả thành người phải phục vụ mọi cảm xúc của bạn, và một dòng bình luận càng không biến bạn thành thực thể mà tác giả phải thờ phụng. Càng không bao giờ có chuyện độc giả có quyền nói bất cứ điều gì, còn tác giả thì phải đủ tử tế, điềm tĩnh và khôn ngoan để nhẫn chịu tất cả. Tác giả không phải **** gia được đào tạo để đứng trước bục phát biểu với nụ cười hoàn hảo và những bài học bất tận về quản trị cảm xúc.
Họ cũng là con người, có thể tức giận, tổn thương, phản ứng vụng về, nói một câu không hay và đôi khi cũng có thể sai. Tuy nhiên, quyền được sai của một con người không tự động biến mất chỉ vì người đó đã công khai một tác phẩm cho công chúng. Đương nhiên, điều này không có nghĩa tác giả được phép miễn nhiễm với phê bình, bởi một khi đã xuất bản, họ phải chấp nhận việc tác phẩm sẽ được tiếp nhận theo những cách mình không kiểm soát được. Giữa phê bình và công kích luôn tồn tại một ranh giới rõ ràng: giữa việc chê “đoạn này dở” và việc tìm cách làm nhục người viết, hay giữa việc góp ý xây dựng nhân vật và việc cố tình chọc giận đối phương để lấy bằng chứng chống lại họ.
Một cộng đồng văn chương trưởng thành không phải là nơi tác giả không bao giờ được phản ứng, mà là nơi cả người viết lẫn người đọc đều hiểu rằng đối phương cũng là con người. Người viết cần học cách chịu đựng những lời chê, nhưng người đọc cũng cần học cách chịu trách nhiệm với những lời mình nói ra. Bởi lẽ tự do ngôn luận không đồng nghĩa với tự do khỏi mọi hậu quả của lời nói, và quyền phê bình một tác phẩm cũng không đồng nghĩa với quyền biến người viết thành cái bia trút giận. Tôi vẫn tin rằng một lời góp ý tử tế có thể cứu một tác phẩm, một lời phê bình sắc bén có thể giúp người viết trưởng thành, và một độc giả khó tính nhưng thiện chí đôi khi còn quý hơn cả trăm lời khen.
Trái lại, sự cay nghiệt được khoác lên chiếc áo “tôi chỉ là độc giả” không còn là cầu thị nữa, mà chỉ là sự gây hấn được hợp thức hóa bằng danh nghĩa phê bình.
Đáng tiếc là có những người dường như rất giỏi mài giũa sự căm hận của mình: họ không đọc văn để hiểu, không tranh luận để tiến về phía nhau, cũng không góp ý để tác phẩm tốt hơn. Họ chỉ muốn thắng, muốn người khác phải cúi đầu, muốn chộp lấy một phản ứng đủ sơ hở để làm bằng chứng, rồi từ đó quy chụp toàn bộ con người đối phương thành kẻ tồi tệ.
Họ gọi đó là phê bình. Nhưng tôi không nghĩ đó là sự trưởng thành. Đó là sự thụt lùi về trí tuệ và văn hóa.
Cuối cùng, người đọc luôn có quyền rời đi, và tác giả cũng có quyền không tiếp nhận một lời góp ý khi cả hai đều nhận ra mình không hợp nhau. Có lẽ đó mới là cách văn chương nên vận hành: không phải một bên quỳ xuống và một bên đứng trên bục phán xét, mà là hai con người tình cờ gặp nhau qua một tác phẩm. Nếu có thể thấu hiểu nhau thì thật tốt, còn nếu không thể thì cũng chẳng sao, miễn là đừng biến một cuốn truyện thành lý do để săn đuổi một con người. Bởi vì khi ấy, thứ cần được đọc lại có lẽ không còn là tác phẩm nữa, mà là chính bản thân chúng ta.
Hãy bắt đầu một cuộc trò chuyện tử tế.