Chương 2: Bác Bảy

“…Anh từng thấy quá nhiều người được dạy chỉ biết làm theo. Đi thẳng như quân tốt. Người phía sau bảo tiến thì tiến. Có hố cũng xuống, có súng cũng lao vào. Anh không muốn 7647 trở thành một quân tốt như thế…”

- Trích thư Lão Ưng gửi vợ

-----

Sau ván cờ đầu tiên, Quốc An bắt đầu ghé phòng bảo vệ nhiều hơn. Ban đầu chỉ những hôm bố mẹ đến đón muộn, sau thành quen, cứ tan học mà chưa muốn chạy ngay ra sân là cậu lại lững thững qua đó, đứng ngoài cửa nhìn Bác Bảy bày quân. Có hôm bác gọi vào, có hôm không. An cũng chẳng hỏi. Cậu chỉ ngồi ở chiếc ghế gỗ thấp cạnh bàn, nghe radio rè rè phát bản tin buổi chiều, nhìn Bác Bảy rót trà hoặc lau từng quân cờ bằng một mảnh vải cũ. Căn phòng nhỏ lúc nào cũng có một mùi rất riêng: chè đặc, gỗ ẩm, thuốc lào, áo mưa phơi chưa khô và thứ mùi kim loại nóng lên dưới mái tôn. Quốc An không thích thuốc lào nhưng lại thích ở đó. Bác Bảy chơi cờ không nhanh. Có nước bác đi ngay, có nước ngồi rất lâu, lâu đến mức Quốc An tưởng bác quên mất đang tới lượt mình. Nhưng càng đánh nhiều, cậu càng nhận ra thời gian bác suy nghĩ đôi khi chẳng liên quan gì tới độ khó của nước cờ. Có ván bác cầm quân xe rất lâu, mắt nhìn chằm chằm vào bàn, cuối cùng lại đi một quân tốt chẳng có vẻ quan trọng. Có ván vừa tới lượt đã đi ngay, nhưng tay lại đặt lên chén trà trước khi buông quân. Quốc An bắt đầu chú ý những thứ ấy hơn cả bàn cờ.

Một chiều, sau gần hai tháng, cậu thắng được Bác Bảy ván đầu tiên. Quốc An ngồi im nhìn bàn cờ một lúc lâu, như thể không tin mình đã chiếu bí thật. Rồi mắt cậu sáng lên.

“Cháu thắng rồi.”

Bác Bảy nhấp trà. “Ừ.”

“Bác không nhường cháu đấy chứ?”

“Cháu nghĩ sao?”

Quốc An nhìn ông. Bác Bảy vẫn ngồi như mọi ngày, không cười, không tỏ vẻ tiếc quân. Cậu nhìn lại bàn cờ, lần theo mấy nước trước, rồi chậm chậm cau mày.

“Bác nhường cháu à?”

“Vì sao lại hỏi thế?”

“Lúc cháu ăn xe, bác nhìn sang chỗ khác.”

“Thì sao?”

“Bác biết cháu sẽ ăn.”

Bác Bảy đặt chén trà xuống. “Biết thì không được nhìn chỗ khác à?”

Quốc An không trả lời ngay. Cậu quay lại bàn cờ, nhìn thế trận thêm một lúc rồi chỉ vào quân pháo phía góc.

“Nếu bác đi quân này trước thì cháu không vào được.”

Bác Bảy gật đầu. “Đúng.”

“Thế sao bác không đi?”

“Bác thích cháu thắng.”

Quốc An lập tức lắc đầu.

“Không phải.”

“Ơ hay, bác bảo thế mà cháu còn cãi?”

Cậu hơi ngượng, nhưng vẫn nói: “Nếu bác muốn cháu thắng thì bác cho cháu thắng từ lâu rồi.”

Bác Bảy bật cười. “Thế theo cháu là gì?”

Quốc An ngồi im. Một lúc sau mới nói: “Bác muốn xem cháu có biết bác nhường không.”

Lần này Bác Bảy không cười ngay. Ngoài cửa, tiếng trống trường vừa điểm hết giờ. Một đàn chim sẻ từ mái ngói bay vụt lên rồi tản ra trên nền trời vàng nhạt cuối chiều.

“Thế cháu biết chưa?”

“Biết rồi.”

“Chắc không?”

Quốc An nhìn ông, rồi chậm rãi lắc đầu. “Không chắc ạ.”

Bác Bảy gật đầu. “Thế mới được.”

Câu ấy làm cậu ngẩn ra. Bác đưa tay xáo lại bàn cờ. “Đoán đúng một lần dễ làm người ta tưởng mình giỏi hơn thật. Cái gì không chắc thì phải biết là mình không chắc.” Quốc An nghe rất chăm chú.

“Cháu cứ thích nhìn người, đúng không?”

“Vâng.”

“Nhìn được thì tốt. Nhưng nhìn thấy một cái nhíu mày không có nghĩa là cháu biết người ta đang nghĩ gì. Có khi đau bụng. Có khi chói mắt. Có khi người ta cố ý làm cho cháu nhìn.”

Bác Bảy đặt hai quân lên bàn.

“Nhìn trước.”

Ông đặt thêm một quân.

“Kết luận sau.”

Quốc An gật đầu.

“Còn nếu cháu kết luận trước?”

“Thì dễ nhìn cái gì cũng giống với điều mình nghĩ.”

Bác Bảy ngẩng lên. “Ai dạy cháu câu đấy?”

“Cháu tự nghĩ.”

Bác Bảy nhìn thằng bé lâu hơn bình thường rồi cúi xuống xếp quân tiếp.

Từ hôm đó, cách ông đánh cờ thay đổi. Có lúc Bác Bảy cố ý để lộ một thói quen rồi đổi ngay sau đó. Có khi cầm một quân lâu đến mức Quốc An chắc chắn ông sắp đi quân ấy, nhưng cuối cùng lại chẳng đụng tới. Có khi ông nhíu mày trước một thế cờ rất bình thường, khiến Quốc An mất cả phút tìm một cái bẫy không tồn tại. Mỗi lần cậu mắc, bác không giải thích nhiều, chỉ hỏi:

“Cháu thấy gì?”

“Bác nhìn quân mã.”

“Đấy là điều cháu thấy. Còn cháu nghĩ gì?”

“Cháu nghĩ bác định đi mã.”

“Khác nhau chưa?”

Quốc An gật đầu.

Vài tháng sau, Bác Bảy đặt lên bàn một thế cờ đã bày sẵn, bảo cậu nhìn một phút rồi quay lưng lại. An nhìn thật kỹ, sau đó quay đi. Bác hỏi quân nào đứng ở đâu, cậu trả lời gần hết. Chỉ sai một quân sĩ. Bác Bảy không khen.

“Có gì lạ không?”

Quốc An quay lại nhìn bàn.

“Không ạ.”

“Chắc?”

Cậu lại nhìn. Một lúc sau chỉ vào quân pháo đỏ.

“Quân này lúc nãy ở bên kia.”

Bác Bảy gật đầu.

“Còn gì nữa?”

Quốc An rà từng quân. “Không.”

“Chắc?”

Lần này cậu không trả lời ngay. Cậu đứng lên, đổi góc nhìn, rồi để ý chiếc chén trà của bác nằm bên tay phải thay vì bên tay trái như mọi ngày.

“Chén trà.”

Bác Bảy cười nhẹ. “Còn gì?”

Quốc An nhìn quanh phòng. Cái radio vẫn đó. Chiếc áo mưa treo ở móc. Dép dưới gầm giường. Quạt tai voi quay chậm. Cậu nhìn rất lâu rồi lắc đầu.

“Cháu không thấy nữa.”

“Ừ.”

Bác Bảy không nói đáp án. Quốc An sốt ruột.

“Còn gì nữa hả bác?”

“Bác có bảo còn đâu.”

Cậu khựng lại.

Bác Bảy nhấc chén trà lên. “Cháu thấy chưa?”

“Bác lừa cháu?”

“Không. Bác chỉ hỏi.”

Quốc An cau mày.

“Cháu cứ nghĩ bác hỏi tiếp nghĩa là phải còn thứ gì đó.” Bác Bảy nhấp một ngụm trà. “Người ta rất dễ tìm ra thứ không tồn tại nếu có ai nói trước rằng nó đang ở đấy.”

Quốc An ngồi im. Bác Bảy đặt chén xuống.

“Nhớ câu này. Nhìn trước. Kết luận sau. Đừng vì người khác bảo có ma mà nhìn góc nào cũng thấy bóng.”

Cậu gật đầu, lần này chậm hơn.

Có những buổi chiều họ chẳng đánh cờ. Bác Bảy sửa chiếc radio, Quốc An ngồi cạnh đưa tua vít. Có hôm dây phanh xe đạp của cậu bị tuột, bác tháo ra chỉnh lại. Quốc An nhìn động tác của ông, hỏi vài câu.

“Bác từng sửa xe à?”

“Biết chút.”

“Bác từng làm thợ à?”

“Không.”

“Thế sao bác biết nhiều thứ vậy?”

“Già rồi thì biết linh tinh.”

Quốc An nhìn bàn tay ông. Có một vết chai cũ ở gốc ngón trỏ, vài vết sẹo mảnh trên cổ tay. Bác Bảy thấy cậu nhìn thì hỏi:

“Lại xem gì đấy?”

“Không có gì.”

“Không có gì thật?”

Quốc An im một lúc rồi nói: “Cháu nghĩ bác từng là bộ đội.”

Bác Bảy vẫn cúi sửa phanh.

“Ở đây đầy người từng là bộ đội.”

“Nhưng bác ngồi lúc nào cũng nhìn được cửa.”

Bàn tay đang giữ sợi cáp phanh dừng lại rất khẽ. Quốc An nói tiếp:

“Với lúc có tiếng nổ ở ngoài đường, bác quay lại trước mọi người.”

Bác Bảy ngẩng lên.

“Thế là đủ để kết luận à?”

Cậu nhớ bài học cũ, lập tức lắc đầu.

“Chưa đủ.”

“Vậy nói thế nào?”

Quốc An suy nghĩ. “Cháu nghĩ có thể bác từng là bộ đội.”

Bác Bảy mỉm cười.

“Khá hơn rồi đấy.”

“Thế có đúng không?”

“Không nói.”

Quốc An bĩu môi rất nhẹ. “Bác toàn thế.”

“Thế mới còn chuyện để cháu nghĩ.”

Một hôm Bác Bảy biến mất khỏi trường ba ngày. Người bảo vệ khác nói bác về quê có việc. Quốc An không hỏi thêm, nhưng ngày đầu vẫn nhìn vào căn phòng trống mỗi khi đi qua. Ngày thứ hai, cậu thấy ấm trà đã được úp khô trên bàn, chiếc áo mưa không còn trên móc, dép cũng mất. Ngày thứ ba, một thầy giáo bảo chắc bác có người nhà ốm. Quốc An nghe rồi gật đầu. Chiều ấy cậu về nhà, lấy giấy ra viết mấy dòng rất ngắn: Bác Bảy đi ba ngày. Có vẻ biết trước. Cậu nhìn câu ấy một lúc rồi viết thêm: Không biết có thật về quê không. Sau đó nghĩ thêm rồi gạch dưới chữ không biết.

Ngày thứ tư, Bác Bảy trở lại. Ông vẫn mặc chiếc áo sơ mi cũ, dựng xe ở chỗ quen thuộc, như thể chưa hề đi đâu. Quốc An chạy vào phòng bảo vệ.

“Bác về rồi ạ.”

“Ừ.”

“Nhà bác có việc à?”

“Có chút việc.”

“Ở quê ạ?”

Bác Bảy nhìn cậu. “Người ta bảo thế à?”

“Vâng.”

“Thế cháu nghĩ sao?”

Quốc An nhớ cuốn giấy ở nhà rồi đáp: “Cháu không biết.”

Bác Bảy gật đầu.

“Khôn ra rồi.”

“Nhưng bác có về quê thật không?”

Bác cười. “Vẫn thích hỏi quá.”

“Cháu tò mò.”

“Có những thứ tò mò được. Có thứ biết rồi lại phiền.”

Quốc An ngồi xuống, im một lát.

“Bác có nói dối cháu không?”

Lần này Bác Bảy không cười. Ông rót trà, để nước chảy thật chậm vào chén.

“Có thể.”

Quốc An nhìn ông.

“Thế cháu còn tin bác được không?”

Bác Bảy đặt ấm xuống.

“Cháu nghĩ tin một người nghĩa là tin tất cả những gì người đó nói à?”

Cậu không đáp.

“Không tin ai khác với không vội tin ai.” Bác Bảy nói. “Người luôn nghĩ tất cả đều nói dối cũng ngu chẳng kém người tin tất cả.”

Quốc An cúi nhìn bàn cờ.

“Khó thế.”

“Ừ.”

“Thế làm sao biết?”

Bác Bảy nhún vai. “Sống lâu.”

Cậu bật cười. “Thế cháu còn lâu mới biết.”

“Đúng.”

Bác Bảy cũng cười theo.

Những câu chuyện như thế dần trở thành một phần bình thường trong tuổi thơ Quốc An. Cậu không nghĩ mình đang học thứ gì đặc biệt. Với cậu, đó chỉ là những buổi chiều chơi cờ với một ông bảo vệ già hơi khó tính, thích hỏi ngược lại mọi câu hỏi và hiếm khi trả lời thẳng. Có lần Quốc An thua liên tiếp ba ván. Ván thứ tư, cậu bắt đầu nóng ruột, đi quân nhanh hơn, cố tìm cách ăn thật nhiều quân của Bác Bảy. Cuối cùng mất cả xe lẫn pháo chỉ trong vài nước. Cậu ngồi nhìn bàn cờ, mặt xị xuống.

Bác Bảy hỏi: “Tức à?”

“Không.”

“Thế mặt như bị mất tiền?”

Quốc An im lặng.

Bác Bảy cười. “Bây giờ cháu đang đánh với cái tức của cháu, không phải đánh với bác.”

Quốc An ngẩng lên.

“Có khác gì?”

“Khác nhiều.”

Bác đẩy một quân tốt lên một ô.

“Người ta hay tiếc quân. Mất xe thì cuống, mất pháo thì cố lấy lại. Càng tiếc càng đi sai.”

“Không tiếc thì để bác ăn hết à?”

“Không.” Bác Bảy nhìn cậu. “Cháu phải học tiếc bàn cờ.”

Quốc An im lặng khá lâu.

“Bàn cờ quan trọng hơn từng quân?”

“Có lúc.”

“Có lúc nào phải bỏ quân không?”

“Có.”

“Quân nào?”

“Bất kỳ.”

Cậu nhìn quân Tốt đỏ nằm gần sông.

“Kể cả tướng?”

Bác Bảy nhướng mày. “Mất tướng thì thua rồi.”

“Thế vẫn có quân không được bỏ.”

“Có.”

“Vậy lúc nãy bác nói bất kỳ.”

Bác Bảy cười lớn. “Khá.”

Ông xoa đầu cậu một cái. Quốc An né theo phản xạ rồi lại ngồi yên.

“Cháu bắt đầu biết cãi rồi đấy.”

“Cháu chỉ thấy bác nói không khớp.”

Bác Bảy ngừng cười rồi gật đầu.

“Thế thì cứ nhớ những chỗ không khớp.”

Cuối năm ấy, vào một buổi chiều gần nghỉ hè, Bác Bảy gọi Quốc An lại trước khi cậu về. Ông mở ngăn kéo, lấy ra một quân Tốt bằng gỗ đã cũ. Nước sơn đỏ phai nhiều ở góc, chữ khắc trên mặt đã mòn.

“Cầm lấy.”

Quốc An nhận bằng hai tay.

“Bác cho cháu thật à?”

“Ừ.”

“Để làm gì?”

“Giữ thôi.”

Cậu xoay quân cờ trong tay.

“Bác thích quân Tốt à?”

“Không.”

“Thế sao cho cháu quân này?”

Bác Bảy ngồi dựa vào ghế, nhìn ra sân trường nắng chang chang.

“Tốt là quân duy nhất không có đường về.”

Quốc An nhìn quân cờ.

“Qua sông rồi thì không lùi được.”

“Ừ.”

“Thế khổ nhỉ.”

Bác Bảy cười.

“Cháu thấy khổ à?”

“Vâng. Nếu đi nhầm thì quay lại cũng không được.”

Nụ cười trên mặt Bác Bảy nhạt đi một chút.

“Thế thì trước khi qua sông phải nhìn cho kỹ.”

Quốc An bỏ quân cờ vào túi.

“Cháu sẽ nhớ.”

Bác Bảy nhìn cậu chạy ra sân, nhập vào đám bạn đang tranh nhau một quả bóng nhựa cũ. Chỉ vài giây sau, Quốc An đã quên mất cuộc nói chuyện, vừa chạy vừa cười, áo sơ mi trắng bung khỏi quần.

Tối hôm ấy, căn nhà không biển trong con ngõ hẹp lại sáng đèn. Người đàn ông có cuốn sổ bìa đen đọc bản ghi Bác Bảy vừa đặt xuống.

“Khả năng thế nào?”

“Khá.”

“Khá là thế nào?”

“Nhìn người nhanh. Nhớ tốt. Biết sửa kết luận nếu bị chỉ ra chỗ sai.”

“Có nên tăng mức kiểm tra?”

Bác Bảy im lặng.

“Ông thấy sao?”

“Không.”

“Vì sao?”

“Các ông đang muốn biết nó nhìn được bao nhiêu.”

“Đúng.”

“Càng đặt nhiều thứ trước mặt, nó càng học rằng lúc nào cũng có thứ cần tìm.”

Người đàn ông nhìn ông.

“Không tốt à?”

Bác Bảy dựa lưng vào ghế. “Một đứa trẻ mà sớm quá đã quen nhìn người khác như câu đố thì sau này khó tin ai.”

“Chúng ta không dạy nó nghi ngờ.”

“Nhưng chúng ta đang thưởng cho nó mỗi lần nghi đúng.”

Căn phòng yên lặng. Một lát sau, người đàn ông hỏi:

“Ông đề nghị gì?”

Bác Bảy nhìn xuống cuốn sổ. “Giảm tiếp xúc. Để nó sống.”

“Bao lâu?”

“Vài năm.”

“Lỡ bỏ mất giai đoạn quan trọng?”

Bác Bảy ngẩng lên.

“Nó mới tám tuổi.”

Không ai nói thêm. Người đàn ông dùng bút gạch một dòng trong bản kế hoạch trước mặt. Sau đó ông viết bên cạnh: Giảm tác động chủ động. Chuyển sang quan sát thụ động.

Bác Bảy nhìn dòng chữ ấy rồi nói:

“Thêm một câu.”

“Gì?”

“Hãy để nó còn là một đứa trẻ.”

Người đàn ông nhìn ông một lúc rồi viết. Một lát sau, không hiểu nghĩ gì, ông lấy bút gạch ngang câu ấy. Nhưng không gạch kín. Vẫn đọc được.

Đêm đó, Quốc An đặt quân Tốt đỏ trên bàn cạnh giường. Cánh cửa phòng vẫn hé một khoảng vừa đủ. Ngoài hành lang không có tiếng động gì lạ. Cậu nhìn một lúc rồi ngủ. Trong giấc mơ, chẳng có 66, chẳng có hồ sơ 7647, chẳng có người đàn ông với cuốn sổ bìa đen. Chỉ có một bàn cờ rất lớn, và Bác Bảy ngồi ở phía bên kia, vẫn như mọi ngày, nhấp một ngụm trà rồi hỏi:

“Nhìn quân hay nhìn người?”

Quốc An định trả lời.

Nhưng tỉnh giấc trước khi nói được...