Bản Lĩnh Nội Trú

Chương 9: Một Giờ Chờ

Đăng: 20/11/2026 16:31 3,297 từ 5 lượt đọc

Tối thứ hai, bảng sáng của hệ thống hiện lên đúng lúc Nam vừa mở trang công thức kẹp ở đầu sổ.

Bài luyện: Đọc khí máu động mạch – rối loạn hỗn hợp.

Lần này không còn ca điển hình nào. Hai mươi kết quả, ca nào cũng có hai rối loạn chồng lên nhau. Nam không đọc nhanh hơn lần trước. Cậu đọc chậm hơn. pH, PaCO2, bicarbonate, rồi dừng lại ở mỗi ca để tính mức bù dự kiến, so với con số thật. Có toan chuyển hóa thì tính thêm khoảng trống anion: natri trừ đi tổng clo và bicarbonate.

Hai mươi kết quả. Mười bảy đúng.

Ba ca sai. Hai ca có toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion kèm thêm một rối loạn chuyển hóa thứ hai, cậu tìm ra cái thứ nhất rồi dừng, không so mức giảm bicarbonate với mức tăng khoảng trống anion. Ca còn lại là một người bệnh có albumin máu rất thấp. Khoảng trống anion tính ra bình thường, nhưng albumin thấp làm con số ấy thấp giả. Hiệu chỉnh lại thì nó tăng.

Đúng hơn lần trước hai ca, dù bài khó hơn. Không phải vì cậu đọc nhanh hơn, mà vì lần này cậu không bỏ qua bước tính mức bù nào.

Nam ghi thêm hai dòng dưới công thức: "Toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion thì so tiếp với bicarbonate, xem có rối loạn thứ hai." "Albumin thấp thì hiệu chỉnh khoảng trống anion." Rồi cậu tắt đèn đi ngủ.

*

Sáng thứ ba, ông Lực đã ngồi dậy được.

Khí máu lúc nửa đêm pH 7,36. Theo kế hoạch bác sĩ Sơn ghi từ chiều, ban ngày ông được tháo mặt nạ từng đợt, tối vẫn đeo lại. Anh Tùng đã cho ông thử nuốt từ sáng sớm, uống ngụm nước nhỏ không sặc, giờ ông đang ăn chén cháo loãng, mỗi muỗng lại liếc màn hình SpO2 như sợ nó nghe lén.

Nam đi buồng cùng Mai. Mai đọc thông số máy thở đêm qua, Nam khám người bệnh. Ông Lực thở hai mươi lần mỗi phút, không còn co kéo cơ cổ, tay không còn run vẫy. Ông nhìn Nam một lúc rồi nói:

— Bữa qua… cậu cầm cái mặt nạ cho tôi đó phải không?

— Dạ, con với chị Mai đây.

Ông gật gù, tiếp tục ăn.

Trên tủ đầu giường vẫn là chiếc bình xịt màu cam hôm qua. Nam cầm lên xem nhãn: thuốc giãn phế quản dạng xịt định liều.

— Bác ăn xong, bác xịt thử cho con coi bác hay xịt cách nào được không ạ?

Ăn xong, ông Lực cầm bình xịt, không lắc, ngậm vào miệng, bấm một cái rồi mới hít, hít một hơi ngắn rồi thở ra ngay. Phần lớn thuốc phun thành làn khói mỏng ra hai bên khóe miệng.

Người con trai đứng bên cạnh, nhìn theo.

— Ở nhà ổng xịt vậy hoài. Xịt hoài mà không đỡ, ổng nói thuốc dỏm.

Nam không chỉnh ngay. Cậu ghi vào sổ: "Không lắc bình. Bấm trước khi hít. Không nín thở." Rồi cậu báo bác sĩ Sơn khi anh đi ngang:

— Anh Sơn, bác Lực xịt thuốc chưa đúng kỹ thuật, bấm với hít lệch nhịp, thuốc ra ngoài gần hết. Em đề nghị cho bác dùng thêm buồng đệm, và nhờ điều dưỡng hướng dẫn lại cho cả bác với anh con trai trước khi ra viện.

Bác sĩ Sơn đứng nhìn ông Lực xịt thử lần nữa.

— Ghi vào kế hoạch ra viện. Khi chuyển khoa Hô hấp, em ghi rõ chuyện này trong giấy chuyển, để bên đó kiểm tra lại. Một lần hướng dẫn chưa chắc nhớ.

*

Một giờ năm mươi chiều, khu tiếp nhận báo lên một ca.

Lê Khánh Vy, mười chín tuổi, sinh viên năm hai. Người đưa vào là cô bạn cùng phòng trọ tên Thảo, tay vẫn cầm điện thoại đang mở bản đồ đường tới bệnh viện.

Vy nằm nghiêng trên băng ca, hai chân co lên, người gầy, môi khô nứt. Cô thở sâu và nhanh, mỗi hơi như kéo hết lồng ngực, dù không thấy cô cố sức. Nam cúi xuống gần đầu giường. Hơi thở có mùi ngai ngái, chua như trái cây chín quá.

Điều dưỡng khu tiếp nhận bàn giao:

— Đái tháo đường type 1 từ năm mười hai tuổi, đang chích insulin. Nôn hai ngày, đau bụng. Đường huyết mao mạch hai mươi bảy phẩy tám milimol mỗi lít. Ceton mao mạch năm phẩy sáu. Đã lấy máu tĩnh mạch, đang chạy khí máu ở máy của khu.

Nam đứng ở đầu giường.

— Vy ơi, em nghe anh nói không?

Vy mở mắt.

— Dạ… nghe.

— Em biết mình đang ở đâu không?

— Bệnh viện… — Cô nhắm mắt lại. — Em mệt quá.

Trả lời chậm nhưng đúng. Đường thở thông. Thở ba mươi hai lần mỗi phút, sâu, đều. SpO2 99% khí trời. Mạch một trăm hai mươi tám, huyết áp 96/58. Đầu ngón tay mát, ấn móng ba giây mới hồng lại. Lưỡi khô. Nhiệt độ 37,4. Bụng mềm, ấn đau lan tỏa, không có điểm nào đau khu trú, không đề kháng.

Anh Tùng đã gắn máy theo dõi điện tim, đặt xong một đường truyền ở mu tay trái. Tay phải thì khó hơn, tĩnh mạch xẹp. Anh buộc garo lại, vỗ nhẹ lên mặt trong cẳng tay, kiên nhẫn chờ.

Hai giờ năm phút, máy khí máu in kết quả. Mai xé tờ giấy, đưa sang. Nam đọc, môi mấp máy theo từng dòng.

pH 7,09. PCO2 18. Bicarbonate 7. Natri 131. Kali 3,1. Clo 98. Lactate 2,4.

pH thấp, toan máu. Bicarbonate rất thấp, toan chuyển hóa. Khoảng trống anion: clo chín mươi tám cộng bicarbonate bảy là một trăm lẻ năm. Natri một trăm ba mươi mốt trừ đi một trăm lẻ năm, còn hai mươi sáu. Tăng. CO2 dự kiến nếu phổi bù đủ: một phẩy năm nhân bảy, cộng tám, khoảng mười tám rưỡi. Máu tĩnh mạch nên con số CO2 chỉ để tham khảo, nhưng mười tám vẫn khớp với phổi đang thở bù. Chưa thấy rối loạn thứ hai.

Rồi mắt cậu dừng lại ở con số kali.

Ba phẩy một.

Cậu nghĩ tới ông Bảy. Kali của ông cao, và insulin được dùng chính để kéo kali từ máu vào trong tế bào. Lần này kali đã thấp. Nếu cho insulin ngay, kali sẽ còn tụt nữa.

Bù kali thì phải biết thận còn thải được kali hay không. Cậu quay sang Thảo:

— Mấy ngày nay Vy có đi tiểu được không em? Có ai nói Vy bị bệnh thận không?

— Dạ tiểu nhiều lắm, cứ chút là đi. Trưa nay trước khi ra xe còn đi. Thận thì… — Thảo nhìn bạn.

— Khám định kỳ tháng trước… thận bình thường… — Vy nói, mắt vẫn nhắm.

Nam quay sang bác sĩ Sơn, nói gọn:

— Anh Sơn, người bệnh nữ mười chín tuổi, đái tháo đường type 1, nghĩ nhiều nhiễm toan ceton. Tỉnh, trả lời chậm. Thở Kussmaul ba mươi hai, mạch một trăm hai mươi tám, huyết áp 96/58, dấu mất nước rõ. Đường huyết hai mươi bảy phẩy tám, ceton năm phẩy sáu. Khí máu tĩnh mạch pH 7,09, bicarbonate 7, khoảng trống anion hai mươi sáu, hô hấp đang bù. Kali 3,1. Vẫn tiểu được, lần gần nhất trưa nay, chưa có bệnh thận. Em đề nghị bù dịch ngay, gửi urê, creatinin khẩn. Kali dưới 3,5 nên em đề nghị bù kali trước, hoãn insulin tới khi kali từ 3,5 trở lên, theo dõi điện tim liên tục.

Bác sĩ Sơn nhìn tờ giấy trong tay Nam, rồi nhìn người bệnh.

— Đồng ý. Natri clorua 0,9% một lít trong giờ đầu. Kali pha sẵn trong chai dịch ở nồng độ được phép truyền ngoại vi, chạy qua máy truyền dịch. Không ai bơm kali thẳng vào tĩnh mạch. Urê, creatinin khẩn. Theo dõi nước tiểu từng giờ. Không có nước tiểu, hoặc creatinin tăng cao, thì báo anh xem lại việc bù kali. Một giờ sau thử lại khí máu tĩnh mạch, có kali là quyết định insulin. Đo điện tim mười hai chuyển đạo ngay.

Anh dừng một chút, rồi nói thêm:

— Em này mười chín tuổi, lại nhẹ cân. Dịch truyền đúng phác đồ, không dồn. Theo dõi tri giác từng giờ. Kêu nhức đầu, lơ mơ hơn, là báo anh ngay.

Anh Tùng nhắc lại y lệnh, treo chai dịch thứ nhất. Đúng lúc đó, kim luồn bên tay phải cũng vào được. Anh dán băng cố định, thở ra một hơi.

— Hai đường. Giữ cho kỹ, mất nước cỡ này lấy thêm đường nữa khó lắm.

Điện tim in ra: nhịp nhanh xoang, chưa thấy thay đổi rõ do kali.

Hai giờ bốn mươi, urê và creatinin trả về. Creatinin tăng nhẹ so với giới hạn trên, phù hợp với mất nước. Vy vừa đi tiểu được vào bô, anh Tùng đo và ghi lại. Nam báo bác sĩ Sơn. Anh xem kết quả, giữ nguyên y lệnh bù kali.

Mai đứng bên cạnh, cầm bút ghi giờ. Cô hỏi nhỏ, vừa đủ cho Nam nghe:

— pH 7,09 có cần bicarbonate không?

Nam lắc đầu.

— Mình nghĩ là không. Mức này chưa tới ngưỡng phác đồ cân nhắc bicarbonate. Bù dịch với insulin thì ceton giảm, toan tự lên. — Cậu ngừng một chút. — Nhưng để chắc, mình hỏi anh Sơn.

Bác sĩ Sơn nghe được, không quay lại, chỉ nói:

— Đúng. Không bicarbonate.

Mai ghi thêm một dòng vào cuốn sổ bìa nâu.

*

Hai giờ hai mươi, Nam hỏi Thảo những gì Vy chưa đủ sức kể.

— Mấy ngày nay Vy có chích insulin đều không em?

Thảo lúng túng.

— Dạ… hai bữa nay nó nôn, không ăn được gì. Nó nói không ăn thì không chích, chích vô tụt đường.

Nam gật đầu. Cậu ghi lại, không nói thêm gì. Đây là lý do thường gặp nhất, và đó không phải lỗi của Thảo.

— Vy chích mấy loại insulin em? Có loại chích một lần mỗi tối không?

— Dạ hai loại. Một cây chích trước bữa ăn. Một cây chích lúc chín giờ tối, cây đó nó cũng ngưng luôn hai bữa nay. — Thảo lục túi, lấy ra hộp đựng hai cây bút tiêm và một cuốn sổ nhỏ. — Liều nó ghi trong này.

Nam mở sổ, đọc tên thuốc và liều insulin nền Vy ghi đều mỗi tối, tới hai hôm trước thì bỏ trống. Cậu cúi xuống hỏi Vy. Cô gật, nói khẽ đúng con số ấy.

— Trước khi nôn, Vy có sốt, ho, tiểu buốt hay tiểu rắt không em?

— Hình như có than tiểu rát. Từ tuần trước.

Nam đề nghị bác sĩ Sơn cho xét nghiệm nước tiểu, cấy nước tiểu, cấy máu, công thức máu, men tụy. Bác sĩ Sơn ra y lệnh, thêm một dòng: xét nghiệm thai.

Nam kéo rèm quanh giường, quay sang Thảo:

— Em ra ghế chờ ngồi giúp anh một chút. Anh cần hỏi riêng Vy vài câu.

Thảo đi ra. Chị điều dưỡng ca chiều đứng lại trong rèm cùng Nam. Cậu cúi xuống, nói khẽ:

— Vy, anh hỏi vài câu bác sĩ phải hỏi mọi người bệnh nữ, em trả lời thật giúp anh, chỉ nhóm trực biết thôi. Kỳ kinh gần nhất của em là khi nào? Em có khả năng đang có thai không?

Vy mở mắt nhìn cậu.

— Đầu tháng… Không có đâu anh.

— Dạ. Bệnh viện vẫn sẽ thử, vì có những thuốc phải tránh. Em đừng lo.

Bốn mươi phút sau, xét nghiệm thai âm tính. Tổng phân tích nước tiểu có bạch cầu, nitrit dương tính. Bác sĩ Sơn cho kháng sinh theo phác đồ nhiễm khuẩn tiết niệu, sau khi đã lấy mẫu cấy.

Về chuyện đau bụng, Mai hỏi Nam có nên mời khoa Ngoại không. Nam khám lại bụng một lần nữa trước khi trả lời.

— Bụng vẫn mềm, đau lan tỏa, không khu trú, không đề kháng. Nhiễm toan ceton hay gây đau bụng kiểu này. Mình nghĩ theo dõi khám lại bụng sau vài giờ điều trị. Toan đỡ mà còn đau, hay đau khu trú lại, thì mời Ngoại.

Bác sĩ Sơn nghe, gật:

— Ghi mốc khám lại bụng vào tờ theo dõi. Ai khám thì ghi tên.

*

Chai dịch thứ nhất chạy hết lúc ba giờ mười.

Ba giờ mười hai, anh Tùng lấy máu tĩnh mạch lần hai. Nam đứng cạnh máy khí máu, nhìn thanh tiến trình chạy chậm. Mai cầm cuốn sổ, giờ đã kẻ sẵn một bảng: giờ, đường huyết, ceton, pH, bicarbonate, kali, lượng dịch vào, nước tiểu.

Tờ giấy in ra.

pH 7,11. Bicarbonate 8. Kali 3,6.

Đường huyết mao mạch hai mươi bốn phẩy một, chỉ nhờ bù dịch. Ceton năm phẩy bốn.

— Anh Sơn, sau một giờ dịch và kali, kali lên 3,6. Mạch còn một trăm mười hai, huyết áp 104/64. Đã đi tiểu một lần.

— Bắt đầu insulin truyền tĩnh mạch liều cố định theo cân nặng, theo phác đồ khoa. Cân nặng bao nhiêu?

— Bốn mươi lăm ký, Thảo xác nhận mới cân tuần trước.

— Tiếp tục bù kali trong dịch. Đường huyết, ceton mỗi giờ. Khí máu tĩnh mạch sau một giờ, hai giờ, rồi hai giờ một lần. Đường huyết dưới mười bốn thì thêm glucose truyền, vẫn giữ insulin. Insulin ở đây là để hết ceton, không chỉ để hạ đường.

Nam đưa cuốn sổ nhỏ của Vy lên.

— Anh Sơn, insulin nền Vy chích chín giờ tối, liều ghi trong sổ, Vy xác nhận. Đã ngưng hai ngày. Mình có cho lại song song với insulin truyền không ạ?

Bác sĩ Sơn đọc trang sổ.

— Có. Insulin nền tiêm dưới da đúng liều này, chín giờ tối nay, dùng thuốc của khoa, chạy song song với insulin truyền. Lúc hết nhiễm toan, chuyển sang tiêm dưới da, đã có sẵn insulin nền làm nền, không bị hụt insulin rồi toan lại. Ghi vào y lệnh, ghi vào tờ giao ca.

Anh Tùng pha insulin, đọc to tên thuốc, nồng độ, tốc độ cho Mai đối chiếu với y lệnh, rồi mới gắn bơm tiêm điện. Ba giờ mười tám phút. Nam ghi vào tờ theo dõi, đọc lại giờ cho anh Tùng nghe.

*

Bốn giờ hai mươi, khí máu lần ba. pH 7,17. Kali 3,7. Đường huyết hai mươi phẩy sáu. Ceton bốn phẩy bảy.

Năm giờ hai mươi, khí máu lần bốn. pH 7,22. Kali 3,8. Đường huyết mười bảy phẩy hai. Ceton ba phẩy chín.

Ceton giảm hơn nửa đơn vị mỗi giờ. Đường giảm khoảng ba đơn vị mỗi giờ. Mai chấm từng con số vào bảng, nối thành hai đường đi xuống.

Nam khám lại bụng lúc năm giờ hai mươi lăm, đúng mốc đã ghi. Vy co chân ít hơn. Ấn bụng, cô nhăn mặt nhẹ nhưng không còn rên. Cậu ghi: "17:25 – Bụng mềm, đau giảm, không khu trú. Nam." Rồi cậu hỏi Vy có nhức đầu không. Cô lắc đầu, hỏi lại:

— Em uống miếng nước được không anh?

Nam nhìn tờ theo dõi, rồi nhìn bác sĩ Sơn đang đứng ở quầy. Anh gật đầu:

— Tỉnh, hết nôn từ trưa. Cho uống từng ngụm nhỏ.

Thảo rót nửa ly nước, đỡ đầu bạn lên. Vy uống ba ngụm, nằm xuống, mắt đỏ hoe.

— Em xin lỗi… làm phiền mọi người…

— Em không phiền ai hết. — Nam đáp. — Mai mốt bệnh mà không ăn được, em vẫn phải chích insulin nền, đo đường với ceton thường hơn, và đi khám sớm. Chuyện này trước khi ra viện bác sĩ Nội tiết sẽ hướng dẫn kỹ cho em. Giờ em nghỉ đi.

*

Năm giờ bốn mươi, mẹ Vy tới.

Bà xuống xe khách từ Đồng Tháp, đi thẳng vào viện, quai dép một bên đứt, buộc tạm bằng sợi thun. Thấy con gái, bà đứng sững ở cửa khu hồi sức một lúc rồi mới bước vào.

Nam kéo hai chiếc ghế ra ngoài hành lang.

— Cô ngồi đây giúp con. Vy đang tỉnh, nói chuyện được. Em bị nhiễm toan ceton, là biến chứng nặng của tiểu đường type 1, do mấy ngày nay em nôn, không ăn nên ngưng chích insulin, lại thêm nhiễm trùng đường tiểu. Bệnh viện đang truyền dịch, truyền insulin, cho kháng sinh. Mấy giờ qua các chỉ số đang đi đúng hướng. Đêm nay Vy vẫn phải nằm đây để theo dõi sát từng giờ.

Bà gật liên tục, tay vò quai túi.

— Hồi nó ở nhà, tôi canh nó chích. Lên thành phố học, tôi đâu có canh được.

— Dạ. Vy mười chín tuổi rồi, tự lo được, chỉ là chưa ai chỉ em cách lo những ngày bệnh. Lần này có bác sĩ chỉ rồi.

Bà nhìn qua cửa kính, nơi Thảo đang ngồi cạnh giường, cầm tay Vy.

— Con nhỏ kia là bạn nó hả?

— Dạ. Bạn cùng phòng. Đưa Vy vào viện, ngồi đây từ trưa.

Bà đứng dậy, đi vào trong. Nam thấy bà ôm Thảo trước khi ôm con gái.

*

Sáu giờ, giao ca.

Tờ theo dõi của Vy gói trong một trang: chẩn đoán, các mốc kali, giờ bắt đầu insulin, bảng đường huyết và ceton mỗi giờ, lượng dịch vào ra, mốc khám bụng tiếp theo, nhắc thêm glucose khi đường dưới mười bốn, insulin nền tiêm dưới da lúc chín giờ tối đúng liều Vy vẫn dùng, khi ngưng insulin truyền phải có insulin tiêm dưới da trước theo phác đồ chuyển tiếp, cấy máu và cấy nước tiểu đang chờ. Cuối trang, Nam ghi một dòng: "Đề nghị mời Nội tiết, hướng dẫn xử trí ngày bệnh trước khi ra viện."

Bác sĩ trực đêm đọc hết, chỉ hỏi một câu:

— Kali lần gần nhất?

— Ba phẩy tám, lúc năm giờ hai mươi ạ. Lần tới bảy giờ hai mươi.

Bác sĩ trực đêm ký nhận.

Bác sĩ Sơn đứng ở quầy, gấp hồ sơ của ông Lực lại, quay sang hai người:

— Thứ sáu giao ban khoa. Nam trình ca nhiễm toan ceton, Mai trình ca thông khí không xâm nhập. Mỗi người năm phút. Trình cái mình đã làm, cái gì chưa chắc thì nói chưa chắc.

Anh rút từ kẹp hồ sơ ra một tờ giấy, ghim lên bảng tin cạnh quầy. Lịch giao ban tháng này, ô ngày thứ sáu có hai cái tên: Nam, Mai. Tờ lịch tháng trước không có cột cuối cùng. Tờ này có, tiêu đề một chữ: "Điểm". Ngay bên cạnh, trên cùng tấm bảng, vẫn còn ghim bảng xếp hạng tháng trước của khóa trên. Một danh sách dài, năm dòng đầu tô vàng.

Mai gật đầu ngay. Nam cũng gật, chậm hơn một nhịp.

Bác sĩ Sơn đã quay đi, rồi dừng lại.

— Lúc hai giờ năm phút, em thấy con số kali trước khi ai nhắc. Ghi cái đó vào bài trình. Không phải để khen. Để người khác nhớ.

*

Ra khỏi khu hồi sức, Nam mở điện thoại. Nhóm nội trú có một tin nhắn của Huy từ chiều:

"Cậu Phúc chuyển xuống khoa Ngoại rồi nha. Tự đi bộ ra tới cửa phòng, đòi trả lại cái dụng cụ tập thở mà điều dưỡng không cho, bắt mang về nhà tập tiếp."

Bên dưới, Thu Hà thả một biểu tượng mặt cười. Lần này, Ngọc Mai cũng thả một biểu tượng.

Nam đứng nhìn màn hình một lúc. Rồi cậu mở sổ, sang trang mới, viết tiêu đề cho bài trình thứ sáu: "Một giờ chờ."

0