Chương 134: Bản Đồ Sông Đáy

Gian Giá khố của Bắc Doanh nằm sâu phía sau dãy kho gỗ trắc địa, nép dưới bóng hai cây vông cổ thụ quanh năm rụng lá trơ cành.

Khác với sự ẩm thấp của Lại phòng huyện Bùi Khê hay mùi khói than nồng đượm ở phòng Chủ sự Lương Phương, nơi này sực nức một mùi hương đặc trưng của giấy bản cổ: mùi băng phiến chống gián nhặng, mùi bồ kết hun chống mối và mùi chua nhàn nhạt của hồ nếp nấu pha phèn đen lưu niên.

Tường bao của Giá khố được đắp bằng đất sét trộn mật mía và tro trấu dày tới hai thước, không trổ cửa sổ bên hông mà chỉ chừa bốn lỗ hoán khí hẹp sát mép xà nóc, ngoài bọc lưới đồng mắt cáo để ngăn chim chuột. Trời mùa đông hanh buốt, nhưng bước qua bậc cửa gỗ lim dày cộp của kho lưu trữ, không khí bên trong lại khô ráo, tĩnh lặng và lạnh lẽo như bước vào một gian hầm đá.

Vương Quang bước qua ngưỡng cửa, dải vải gai tẩm cao dược mỏng bên cánh tay phải cọ nhẹ vào mạng sườn mang lại cảm giác âm ấm. Hắn đã cởi chiếc áo bông trần vướng víu, chỉ mặc chiếc trường bào vải thô màu xám tro gọn gàng.

Chu Bá Cửu đi ngay phía sau, tay ôm một chiếc chậu đồng nhỏ chứa tro bếp ủ than ấm và một chiếc ấm gốm con con có vòi nhọn.

Đứng đợi sẵn ở gian giữa là viên Lại giám coi kho tên Thôi. Lão Thôi trạc ngoài năm mươi, mắt đeo một cặp kính tròn gọng đồng tròng thủy tinh mài mờ đục, hai bàn tay bọc vải xô sạch sẽ từ cổ tay đến khớp ngón.

Thấy Vương Quang bước vào, Lão Thôi đẩy gọng kính lên sống mũi, cất giọng trầm đục, khô khốc như tiếng gỗ cọ vào nhau:

"Người bên trắc thủ ngoại ngạch sang? Lý tiên sinh đã báo từ sáng. Bốn mươi ống đồng đựng bản đồ lũ sông Đáy đời Hồng Đức, hạ tuần tháng trước chuyển từ Thủy Đạo Ty dưới trấn về. Thuyền chở công văn bị rò lườn ở ngã ba sông Hát, nước ngấm vào khoang đáy làm ẩm một góc hòm gỗ."

Lão dẫn Vương Quang đến một chiếc án thư dài bằng gỗ gụ kê sát vách đông, phía trên treo hai ngọn đèn dầu lạc có chụp chắn gió gọt bằng sừng trâu mỏng thấu quang:

"Giấy dó thời trước bồi ba lớp bằng hồ nếp pha phèn đen. Gặp nước phù sa rồi khô hanh đột ngột, mép giấy dính bết lại thành tảng cứng như vỏ hà bám cọc. Cậy mạnh tay thì toạc xơ, nhúng nước lã thì phai mực. Trong kho này, rách một chữ của tiền triều là phải viết tờ trần tình mỏi tay đấy."

Nói xong, Lão Thôi rút chiếc bút lông chấm mực đỏ ghi vào sổ bàn giao: Giao mười ống đồ bản đợt một cho Ký lục Vương Quang bóc tách mép giấy. Ghi xong, lão chỉ tay vào chiếc sọt tre chứa những ống đồng đóng rỉ xanh nằm dưới chân bàn, rồi quay lưng bước về góc bàn riêng, tiếp tục cặm cụi với đống sổ đinh mục nát.

Vương Quang ngồi xuống chiếc ghế bục bọc da bò.

Hắn rút từ trong túi vải mang theo ra một chiếc hộp gỗ trắc nhỏ. Bên trong có bốn chiếc dao tre mỏng dẹt dài chừng năm tấc do Chu Bá Cửu vót từ cật tre đực ngâm nước vôi, mép cật mài mỏng trên phiến đá bùn. Lưỡi tre chỉ đủ độ cứng để lách vào khe hở mà không làm đứt những sợi xơ thực vật của vỏ cây dó đan bện bên trong thớ giấy.

Vương Quang rút ống đồng thứ nhất ra khỏi sọt.

Ống đồng dài hai thước, nắp đậy niêm phong bằng sáp ong đỏ có dấu triện vuông Khâm Thiên Giám Trắc Bản. Hắn cẩn thận dùng đầu mũi dao tre cạo sạch lớp sáp bám quanh gờ nắp, ghi nhận tình trạng niêm phong còn nguyên vẹn rồi mới rút cuộn bản đồ bên trong ra.

Mặt giấy màu vàng ngà lộ ra dưới ánh đèn dầu. Cuộn đồ bản có bề ngang hai thước rưỡi, dài hơn một trượng, cuộn quanh một lõi gỗ nghiến tròn. Phần mép dưới của cuộn giấy — nơi tiếp giáp với đáy ống đồng bị rò nước — đã đóng thành một khối cứng, lớp cặn phù sa khô bám chặt lấy các lớp giấy, khiến cuộn bản đồ không thể mở ra quá nửa thước.

Chu Bá Cửu ghé sát lại, nhìn mép giấy dính chặt:

"Thầy... cứng thế này thì lách dao tre vào kiểu gì? Ép mở ra là nó gãy vụn xơ giấy mất."

"Không ép," Vương Quang cất giọng bình thản.

Hắn dùng bàn tay trái xoay cuộn bản đồ nằm ngang trên mặt bàn, lấy chiếc gối gỗ bọc vải lụa kê dưới thân trục để mặt giấy không cọ xát với mặt bàn gỗ. Cánh tay phải của hắn vẫn tì nhẹ cẳng tay vào mép bàn để giữ thăng bằng; các khớp ngón tay phải tuy còn cứng và hơi nhức nhưng đầu ngón cái đã có thể khẽ tì nhẹ làm cữ giữ mép thước phụ trợ khi cần thiết.

"Đốt ấm nước giấm thanh," Vương Quang dặn thằng bé.

Chu Bá Cửu nhanh nhẹn khơi đống than ủ trong chậu đồng, đặt chiếc ấm gốm đựng nước giấm thanh pha loãng lên trên. Chẳng mấy chốc, từ vòi nhọn của ấm bốc lên một làn hơi nước mỏng manh, sực nức mùi chua dịu.

Vương Quang không đưa cả cuộn giấy vào hơ ngay.

Hắn chọn một góc biên trống ngoài cùng mép giấy — nơi hoàn toàn không có nét mực hay chữ viết — đưa lại gần vòi ấm cách chừng một gang tay để làm phép thử. Làn hơi giấm ấm áp phả nhẹ vào mặt giấy chừng mười nhịp thở. Hắn rút ra, dùng đầu ngón tay trái chạm nhẹ vào mép xơ thực vật.

Lớp hồ nếp cổ gặp hơi axit hữu cơ loãng và nhiệt độ ấm bắt đầu nhả dần liên kết; thớ vỏ cây dó mềm lại mà không bị mủn rã hay biến đổi màu sắc.

Xác định được mức độ chịu ẩm của chất liệu, Vương Quang mới bắt đầu đưa phần mép giấy bị đóng tảng hơ dọc theo làn hơi ấm. Hắn xoay đều trục gỗ chậm rãi, tuyệt đối không để hơi nước phả vào vùng có mực vẽ.

Khi mép giấy đạt đến độ mềm nhất định, Vương Quang rút cuộn bản đồ ra khỏi làn hơi, đặt lại lên gối gỗ.

Hắn cầm chiếc dao tre mỏng nhất bằng bàn tay trái.

Các ngón tay bên trái của hắn sau những ngày gọt cọc thị đã bắt đầu quen việc. Hắn đặt đầu cật tre nằm ngang vào khe tiếp giáp giữa hai lớp giấy, giữ cổ tay trái ổn định, dùng lực từ cẳng tay đẩy lưỡi tre trượt dọc theo đường mép.

Xột xoạt...

Âm thanh rất khẽ, đều đặn.

Khi lưỡi tre trượt đến một đoạn thớ giấy còn bám cặn phù sa cứng, gặp lực cản đột ngột, Vương Quang không cố ấn mạnh. Hắn dừng lại ngay lập tức, hơi xoay nghiêng lưỡi tre để nương theo chiều sợi xơ, kiên nhẫn bóc tách từng lớp một.

Tách được chừng nửa thước, Vương Quang dừng tay.

Hắn dùng chiếc chổi lông thỏ khô quét sạch lớp bụi phù sa vừa bong ra, rồi lấy dải vải xô khô đặt đè lên phần giấy vừa mở để hút hết hơi ẩm còn sót lại, giữ cho mặt giấy không bị cong vênh.

Cứ như thế, lặp lại từng thao tác chậm rãi: thử độ ẩm, lách dao tre, quét bụi, dằn vải khô.

Mất hơn một canh giờ, cuộn đồ bản thứ nhất mới được trải phẳng trên mặt bàn dài.

Dưới ánh sáng vàng dịu của hai ngọn đèn dầu lạc, một bản vẽ thủy đạo từ hai trăm năm trước hiện ra trên mặt giấy dó dày.

Đó là bản đồ mang tên Hồng Đức Niên Gian Sơn Nam Hạ Lưu Đê Trình Đồ.

Nét vẽ bằng mực xạ đen nhánh, ghi chép tỉ mỉ từng khúc uốn của sông Đáy thời bấy giờ. Các doi cát, bãi bồi, các nhánh lạch phân lũ và hệ thống đê quai của các làng cổ đều được ghi chú rõ ràng bằng chữ chân thư. Ở những điểm xung yếu dọc theo bờ sông, người xưa dùng mực son điều chấm những vòng tròn đồng tâm, bên cạnh ghi chú các cọc mốc: Cọc lim ngâm vôi, Kè đá mắt cua...

Chu Bá Cửu cúi sát xuống mặt bàn, ngạc nhiên:

"Thầy... nhìn khúc này xem. Đoạn sông Đáy qua phủ Ứng Hòa trên bản đồ cũ rộng hơn hiện tại nhiều quá. Nhưng lạ thật, tại sao ở khúc phân lũ này người ta vẽ ba cọc tiêu phụ, mà cọc ở giữa lại đánh dấu gạch chéo?"

Vương Quang ghé mắt nhìn theo ngón tay Chu Bá Cửu: "Cọc giữa nằm đúng lạch cát bồi. Người xưa đánh dấu gạch chéo để báo hiệu cọc tiêu này chỉ dùng vào mùa nước cạn, mùa lũ dòng nước đổi hướng thì phải dời mốc."

Hắn khẽ gật đầu trước câu hỏi của thằng bé. Chu Bá Cửu đã bắt đầu biết nhìn vào tính tương đối của địa hình thay vì chỉ nhìn vào các đường nét cố định trên giấy.

Hắn dùng chiếc thước tre bên tay trái rà dọc theo tuyến đê tả ngạn, đi dần về phía ngã ba nơi phân lưu về hướng sông Bùi và cống cổ Luy Lâu.

Tại vị trí luồng lạch tương ứng với bến Bùi trên bản đồ cổ, người xưa có vẽ một ký hiệu hình bát giác nhỏ bằng mực son điều, nằm sát luồng chính.

Bên cạnh ký hiệu có dòng chữ ghi chú nhỏ bằng hạt đỗ:

"Tang mộc bát giác đài. Trấn thủy, phân lưu, tiếp ứng Luy Lâu hạ đạo."

Vương Quang dừng thước lại.

Ký hiệu bát giác nằm đúng vào vùng ngã ba sông mà hắn đã khảo trắc hai ngày trước. Tên gọi trong chú giải chỉ rõ một công trình đài gỗ dâu từng được thiết lập với chức năng trấn thủy và điều tiết dòng chảy về cống Luy Lâu.

Nhưng Vương Quang nhìn vào những khúc quanh đã biến đổi của dòng sông, trong lòng hiểu rõ: một ghi chép từ hai thế kỷ trước trên bản đồ chỉ xác nhận rằng từng có một công trình mang tên ấy tồn tại trong hệ thống quy hoạch xưa. Còn đài cọc dâu bị phá vỡ mười chín năm trước ở Bùi Khê có phải là nguyên vẹn công trình này, hay đã qua bao lần sửa chữa, gia cố, thay đổi kết cấu qua các đời sau... đó vẫn là điều chưa thể khẳng định nếu chỉ dựa vào một dòng chú giải cũ.

Chu Bá Cửu nhìn thấy dòng chữ thì thì thào: "Nó từng nằm trên bản đồ triều đình thật thầy ạ... Vậy mà đến năm Bảo Thái mười chín lại bị vẽ gộp vào thân kè..."

"Đó là việc của hồ sơ sau này," Vương Quang nhắc nhở: "Tập trung vào mặt giấy trước mắt."

Hắn đưa mắt nhìn xuống góc dưới cùng bên tả của bản đồ.

Tại mép lề giấy — nơi ghi chú họ tên của viên chức trắc thủ phụng mệnh vẽ bản đồ thời Hồng Đức — có một hàng chữ nhỏ viết bằng mực son nhạt đã mờ bớt nét:

"Khâm Thiên Giám Trắc thủ phụng đồ. Kiểm đinh: Thủy Đạo Chánh sứ..."

Ngay bên dưới hàng chữ kiểm đinh ấy, sát mép gáy cuộn giấy, có một vết khắc chìm bằng khuôn dấu nhỏ bằng đầu ngón tay cái.

Đồng tử của Vương Quang khẽ dừng lại.

Dưới ánh đèn dầu rọi xiên, vết khắc chìm trên mặt giấy dó hiện lên mờ nhạt:

Ba dấu chấm tròn thẳng hàng kẹp giữa hai vạch vát song song.

Vết khắc chìm này có hình dáng tương tự với vết đục trên mắt xích đồng Bùi-Khê-07 mà hắn đã niêm phong nộp kho hôm trước. Khoảng cách giữa các dấu chấm và độ vát của hai vạch song song gợi lại một tỷ lệ hình học gần gũi.

Bên cạnh vết khắc chìm không có chữ viết. Không có niên hiệu. Không có ghi chú giải thích.

Nó nằm lặng lẽ ở mép lề giấy, như một dấu hiệu nhận diện kỹ thuật của xưởng làm giấy bản cổ, hoặc một ký hiệu ghi chép nội bộ nào đó của người xưa mà quy chế hiện hành không còn lưu lại vết tích.

Chu Bá Cửu mải nhìn khúc quanh con sông phía trên, hoàn toàn không để ý đến góc lề giấy mờ nhạt.

Vương Quang đứng lặng bên mép bàn.

Hắn không thốt lên một lời. Hắn cũng không gọi Chu Bá Cửu hay lão Thôi lại xem.

Một ký hiệu hình học có nét tương đồng xuất hiện trên một bản đồ hai trăm năm tuổi là một quan sát thực tế. Nhưng sự tương đồng về hình dáng ấy tuyệt đối chưa đủ cơ sở để kết luận rằng con dấu trên giấy và vết đục trên mắt xích đồng dưới đáy sông có cùng một nguồn gốc, cùng niên đại, hay thuộc về cùng một hệ thống tổ chức nào.

Nó có thể là một quy ước chế tác phổ biến từng bị thất truyền, có thể là dấu thợ của một phường nghề cổ, hoặc đơn thuần là một sự trùng hợp ngẫu nhiên về mặt hình học giữa hai công cụ cách nhau hàng thế kỷ.

Mọi suy đoán xa hơn lúc này đều vượt quá dữ liệu hiện có.

Vương Quang hít một hơi sâu, điều hòa nhịp thở trở lại trạng thái phẳng lặng. Hắn ghi nhận sự tồn tại của vết khắc chìm ấy vào trí nhớ chuyên môn, nhưng không có ý định bổ sung hay thay đổi bất kỳ kết luận nào trong hồ sơ vật chứng Bùi Khê đã bàn giao.

Hắn dùng bàn tay trái cầm lấy con lăn gỗ bọc vải xô khô, cẩn thận lăn phẳng lại mép giấy, rồi đặt thanh nẹp chì dằn lên mép cuộn bản đồ để giữ nếp phẳng.

"Cửu nhi," hắn cất giọng trầm tĩnh: "Chuẩn bị ống đồng thứ hai. Kiểm tra mép giấy trước khi hơ ấm."

"Dạ!" Chu Bá Cửu vội vàng hạ chiếc ấm gốm xuống, cẩn thận nhấc ống đồng thứ hai từ sọt tre lên.

Bên ngoài Giá khố, bóng chiều đông buông xuống nhanh chóng sau rặng cây vông trơ trụi. Gió bấc lại rít lên từng hồi buốt giá qua các khe hoán khí trên tường đất nện.

Vương Quang ngồi xuống ghế, tay trái cầm chiếc dao tre mỏng, tiếp tục lách mũi tre vào khe hở của cuộn bản đồ tiếp theo. Nét chữ ghi chú vào sổ nhật ký lưu kho cuối buổi bằng tay trái của hắn tuy còn chậm chạp và gồ ghề, nhưng từng con số mốc đo vẫn được ghi nhận rõ ràng trên trang giấy mới.